ความเป็นไทย ก็เหมือนกับ ‘ความ’ อื่นๆ อีกมากมายที่อยู่รอบตัวเรา

มันคือมโนทัศน์หรือกรอบความคิดที่เราใช้อธิบายความจริงเกี่ยวกับสิ่งนั้นๆ โดยส่วนใหญ่แล้ว เราทำความเข้าใจโลกรอบๆ ตัว ได้ด้วยการเข้าไปมีประสบการณ์ แล้วก็สร้างมโนทัศน์ขึ้นมาอธิบาย

แต่ในบางครั้ง เราก็สามารถเรียนรู้ผ่านการถ่ายทอด ส่งต่อมาจากคนอื่น โดยไม่ต้องมีประสบการณ์จริงเกี่ยวกับมัน แต่ก็กลับเข้าใจมันได้อย่างรวบรัดรวดเร็ว

 

บทละคร
ท่ามกลางตึกแถวโบราณในเมืองเวโรนา ประเทศอิตาลี รอบข้างเต็มไปด้วยร้านรวง ขายของที่ระลึกและสินค้าแฟชั่นแบรนด์เนม มีตรอกเล็กๆ แคบๆ นำนักท่องเที่ยวเข้าไปสู่แหล่งกำเนิดของตำนานรักอมตะ โรมิโอ แอนด์ จูเลียต บทละครคลาสสิกของวิลเลียม เชกสเปียร์

Casa di Giulietta ตั้งอยู่ที่บ้านเลขที่ 27 ถนน Via Cappello เมืองเวโรนา ถูกกำหนดให้เป็นบ้านของตระกูลคาปูเลต ตามท้องเรื่อง ทั้งที่จริงแล้วมันเป็นโรงแรมเก่าตั้งแต่ศตวรรษที่ 13 และได้รับการบูรณะขึ้นมา โดยมีจุดประสงค์เพื่อการท่องเที่ยวโดยเฉพาะ

ปากตรอกทางเข้าแน่นขนัดไปด้วยนักท่องเที่ยว ที่เบียดเสียดกันเข้าเยี่ยมชมสถานที่ ผนังโดยรอบเต็มไปด้วยกระดาษข้อความอธิษฐานขอความรัก แปะทับถมกันจนแทบมองไม่เห็นที่ว่าง

เมื่อเดินเข้าไปสู่บริเวณตัวบ้าน ก็จะพบกับรูปปั้นจูเลียตยืนอยู่กลางสวน ถูกห้อมล้อมไว้ด้วยนักท่องเที่ยวจำนวนมาก ที่กำลังเรียงคิวกันเข้าไปกอดและลูบไล้หน้าอกของเธอ เพื่อโพสท่าถ่ายรูปไปเป็นที่ระลึก และด้วยความเชื่อว่าจะทำให้โชคดีในเรื่องความรัก

ภายในตัวอาคาร เมื่อเดินเข้าไปก็จะพบกับห้องหับต่างๆ เครื่องเรือน เสื้อผ้า และของใช้ในชีวิตประจำวันของจูเลียต ไฮไลต์สำคัญคือบริเวณระเบียงห้องนอน ที่เปิดให้นักท่องเที่ยวที่เป็นคู่รักออกไปยืนโพสท่าเพื่อถ่ายรูป ให้เหมือนกับฉากสำคัญในนิยาย ที่โรมิโอแอบมายืนเรียกหาหญิงสาวของเขา

บทละครถูกแปลให้กลายเป็นรูปธรรมขึ้นมาสำหรับการท่องเที่ยว ทุกสิ่งทุกอย่างกลายเป็นเรื่องจริงจังขึ้นมา จากสิ่งที่ไม่เป็นความจริงใดๆ เลย นอกจากต้นกำเนิดของบทละครนี้มีฉากหลังเป็นเมืองเวโรนา อิตาลี

พิธีกรรมต่างๆ จุดถ่ายภาพ การโพสท่าทาง การเขียนข้อความจารึกแปะบนผนัง ทุกอย่างล้วนมีความหมายที่เกี่ยวข้องกับมโนทัศน์เรื่องความรักอมตะตามบทละคร

 

ตำนานศาสนา
เมืองโรวานีมิ ประเทศฟินแลนด์ มีสถานที่ท่องเที่ยวที่สำคัญคือ ซานตาพาร์ค

ชาวฟินแลนด์มีความภูมิใจในตำนานซานตาคลอส และถือว่าบริเวณแลปแลนด์ ซึ่งอยู่ ทางภาคเหนือของประเทศ คือที่อยู่อาศัยและสถานที่ทำงานของซานตาคลอส พวกเขาสร้าง ซานตาพาร์ค ณ บริเวณเส้นอาร์กติกเซอร์เคิลลากผ่านพอดี

ภายในซานตาพาร์คมีอาคารขนาดใหญ่หลายหลังเพื่อใช้เป็นที่ต้อนรับนักท่องเที่ยว ร้านขายของที่ระลึก สารพัด มีที่ทำการไปรษณีย์ของซานตาพาร์ค เพื่อเปิดโอกาสให้เราได้เขียนโปสต์การ์ด จ่าหน้าส่งกลับมาที่บ้านเพื่อเป็นที่ระลึก เป็นหลักฐานยืนยันว่าเราได้มาถึงแหล่งกำเนิดของตำนาน

ไฮไลต์ของซานตาพาร์ค อยู่ที่ห้องสตูดิโอให้ถ่ายรูปคู่กับ ซานตาคลอส

ซานตาคลอสคนอื่นๆ ที่เดินอยู่ตามศูนย์การค้าในช่วงเทศกาลแห่งความสุขของคนทั่วโลก ทั้งหมดนั้นล้วนเป็นตัวปลอม และชาวฟินแลนด์ถือว่าซานตาคลอสที่ซานตาพาร์ค คนนี้ คือ ‘ตัวจริง’

ซานตาคลอสตัวจริงเป็นผู้ชายแก่ อ้วน หนวดเคราสีขาว ใส่เสื้อและกางเกงสีแดง หัวเราะ เสียงดัง โฮ่ ... โฮ่ ... โฮ่ ตลอดเวลา และที่สำคัญ คือเขาสามารถกล่าวคำทักทายได้หลายภาษาเพื่อต้อนรับนักท่องเที่ยวจากทั่วโลก

จริงๆ แล้วตำนานศาสนาเกี่ยวกับนักบุญนิโคลัส ปรากฏอยู่ทั่วทวีปยุโรป ถือเป็นมโนทัศน์ การให้และเทศกาลแห่งความสุขในช่วงปลายปี จนกระทั่งชาวฟินแลนด์นำมาสถานที่จริง และตัวบุคคลจริงๆ ขึ้นมาได้ เพื่อจุดประสงค์ด้านการท่องเที่ยว

 

วัตถุโบราณ
National Palace Museum ของไต้หวัน บอกเล่าตำนานและจิตวิญญาณของชาวไต้หวัน ทำให้เรารู้ว่าทำไมพวกเขาจึงพัฒนายิ่งใหญ่ทัดเทียมประเทศมหาอำนาจของโลก เป็นศูนย์กลางของการผลิตชิ้นส่วนอิเล็กทรอนิกส์ที่มีความสลับซับซ้อน

เมื่อศตวรรษก่อน หลังจากการล่มสลายของราชวงศ์ชิง ในประเทศจีน พรรคคอมมิวนิสต์จีน ก็เข้ามาครองอำนาจ ทำให้ส่วนของพรรคชาตินิยมของจีนพ่ายแพ้ และพาผู้คนอพยพหนีออกมาตั้งหลักที่เกาะไต้หวัน ประเทศจีนแบ่งออกเป็น 2 ฝั่งอุดมการณ์ทางการเมืองอย่างชัดเจนตั้งแต่ นั้นมา

ในระหว่างการอพยพครั้งใหญ่ ผู้นำไต้หวันขนเอาวัตถุโบราณมีค่าจากพระราชวังต้องห้ามออกมาด้วย เพื่อเป็นการยืนยันถึงความเป็นประเทศจีนที่แท้จริงของตนเอง แต่ด้วยข้อจำกัด ในการเดินทางข้ามน้ำข้ามทะเล ทำให้ส่วนใหญ่มีขนาดเล็กกระจิ๋วหลิว ในขณะที่วัตถุโบราณ ที่ทิ้งไว้บนแผ่นดินใหญ่ เป็นสิ่งที่มีขนาดใหญ่โตโอฬาร

ประมาณกันว่าวัตถุโบราณมากกว่า 696,000 ชิ้น ถึงจะมีขนาดเล็ก แต่ก็มีมูลค่าล้ำเลิศ จนประเมินราคาไม่ได้ และสะท้อนให้เห็นถึงความมหัศจรรย์พันลึกของมรดกทางวัฒนธรรมอันรุ่มรวย


จนปัจจุบันนี้ จีนแผ่นดินใหญ่อ้างว่าไต้หวันยังคงเป็นส่วนหนึ่งของประเทศจีน และของมีค่ามากมายในพิพิธภัณฑ์แห่งนี้ยังเป็นของประเทศจีนอยู่ ในขณะที่คนไต้หวันมีความรู้สึกชาตินิยม และมองว่าของเหล่านี้สะท้อนความเป็นชาวไต้หวันและชาวจีนที่แท้จริง

มัคคุเทศก์อธิบายว่า คนหนุ่มสาวชาวไต้หวันรุ่นใหม่ เติบโตขึ้นมาพร้อมกับเรื่องเล่าที่น่าตื่นเต้น เกี่ยวกับวัตถุโบราณขนาดเล็กกระจิ๋วหลิว ที่เต็มไปด้วยความมหัศจรรย์ในพิพิธภัณฑ์

วัตถุโบราณกลายเป็นมโนทัศน์เกี่ยวกับความเป็นชาติ บอกเล่าตำนานการสร้างชาติ กลายเป็นจิตวิญญาณของผู้คน และนี่เป็นเหตุผลส่วนหนึ่งที่ทำให้ไต้หวันพัฒนาศักยภาพในการผลิตสินค้าที่มีความสลับซับซ้อนได้เหนือกว่า ในราคาถูกกว่า

 

ประวัติศาสตร์การเมือง
เจ้าของร้านขายของที่ระลึก ที่ตลาดนัดหน้า Yuyuan Garden คฤหาสน์ของเศรษฐีในเมืองเซี่ยงไฮ้ ตั้งแต่ยุคโบราณ ซึ่งทางการจีนอนุรักษ์เอาไว้เป็นสถานที่ท่องเที่ยว ถือหนังสือปกแดง Quotations from Chairman Mao Tse-Tung กวัดแกว่งไปมาล่อตาล่อใจนักท่องเที่ยว ให้ซื้อกลับไปเป็นของที่ระลึก

ตลาดนัดขายของที่ระลึก กลาดเกลื่อนไปด้วยภาพของเหมาเจ๋อตุง นอกจากหนังสือปกแดงเล่มเล็ก ยังมีนาฬิกาข้อมือ บนหน้าปัดเป็นรูปท่านประธานเหมา กำลังโบกมือติ๊กต๊อก นอกจากนี้ ยังมีไฟแช็ก เครื่องกระเบื้อง เข็มกลัด ฯลฯ ที่มีรูปท่านประธานเหมา และสัญลักษณ์ของพรรคคอมมิวนิสต์จีนติดอยู่หรา

มัคคุเทศก์เล่าว่า ในยุคสมัยที่จีนถูกปกครองด้วยพรรคคอมมิวนิสต์ คหบดีร่ำรวยถูกยึดทรัพย์สินและ คฤหาสน์ เพื่อสร้างความเท่าเทียม ชาวจีนทุกคน จะต้องทำงานหนักเท่ากัน และได้รับปันส่วนอาหารเท่ากัน ทุกคนเรียนและท่องจำหนังสือปกแดงเล่มนี้ ทุกบ้านจะต้องมี ทุกคนจะต้องพกพาติดตัวเอาไว้ แต่ในทุกวันนี้ ถ้าเดินๆ ไปแล้ว เห็นใครถือหนังสือเล่มนี้แนบอก คุณสันนิษฐานได้เลยว่าเป็นคนบ้าแน่ๆ

คฤหาสน์เก่าแก่กลายเป็นสถานที่ท่องเที่ยว ยอดฮิต และหนังสือปกแดงกลายเป็นของที่ระลึก บอกเล่ามโนทัศน์เกี่ยวกับอุดมการณ์ทางการเมือง และเหตุการณ์ทางการเมืองในอดีต

 

ความเป็นไทย
ความรักอมตะของโรมิโอแอนด์จูเลียต ความสนุกสนานรื่นเริงในเทศกาลคริสต์มาสและซานตาคลอส ความภูมิใจในความเป็นชนชาติ ที่ยิ่งใหญ่และเก่าแก่ รวมไปถึงอุดมการณ์ทางการเมืองเพื่อความเท่าเทียม

จากตัวอย่างข้างต้น ดูเหมือนว่าใครๆ ก็ล้วนมีมโนทัศน์มาขายและถ่ายทอดให้คนทั่วโลก ในรูปแบบของบริการท่องเที่ยว ของที่ระลึกสถานที่และตัวละครต่างๆ โดยมีในระดับของความจริงที่แตกต่างกันไป นับตั้งแต่ไม่มีความจริงอยู่เลย ไปจนถึงการคัดเลือกเอาความจริงบางส่วนมาเล่า

ความเป็นไทยก็เช่นกัน มันกลายเป็นสินค้า สำหรับการท่องเที่ยวมาตลอด ตั้งแต่ตลาดน้ำไปจนถึงพระบรมมหาราชวัง ตั้งแต่หาบเร่แผงลอย ไปจนถึงศูนย์การค้าใหญ่ระดับโลก ตั้งแต่รอยยิ้มของคนขับรถรับจ้าง ไปถึงรอยยิ้มของพนักงานต้อนรับบนเครื่องบินบนป้ายโฆษณา

ความไร้ระเบียบ ความหรูหรา การหลอกลวง คอร์รัปชั่น ความประณีต ประดิดประดอย ความสมบูรณ์พูนสุขของผืนดินแหล่งทรัพยากร ฯลฯ มโนทัศน์มากมายประกอบเข้าด้วยกัน และทำให้นักท่องเที่ยวเรียนรู้เกี่ยวกับความเป็นไทย

มโนทัศน์เหล่านี้ส่วนหนึ่งก็มีความจริงอยู่ และอีกส่วนหนึ่งก็ไม่ใช่ความจริงเสียทีเดียว แต่เราปฏิเสธมันไปเสียทั้งหมดไม่ได้ และขึ้นอยู่กับว่าจะถ่ายทอดและส่งต่อมโนทัศน์เหล่านี้ออกไปอย่างไร


 

เรื่อง : วุฒิชัย กฤษณะประกรกิจ

TAT Review Magazine 1/2015
TAT Review Magazine 1/2015