วิถีไทย
ทุนทางสังคมและวัฒนธรรม

หากจะเปรียบเทียบความมีเอกลักษณ์ทางวัฒนธรรมของไทยกับประเทศต่างๆ ทั่วโลก มองอย่างเร็วๆ ก็จะเห็นได้ว่า ประเทศไทยเป็นประเทศที่มีเอกลักษณ์ทางวัฒนธรรมเฉพาะตัวที่ชัดเจนในอันดับต้นๆ แม้ว่าเราจะก้ำกึ่งอยู่ในวัฒนธรรมอินเดียและจีนก็ตาม ความเป็นไทยหลายส่วนก็ไม่ซ้ำแบบใคร

ไม่ว่าจะเป็นภาษา ท่าที การแสดงออกซึ่งอัธยาศัยไมตรี รอยยิ้ม อันเป็นส่วนที่แสดงออกมาจากภายในของผู้คนไปจนถึงการแสดงออกผ่านความเชื่อและค่านิยมในรูปแบบต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นขนบธรรมเนียมประเพณี วิถีชีวิตของผู้คน อาหารการกิน ศาสนา ศิลปวัฒนธรรมแขนงต่างๆ ทั้งจิตรกรรม ประติมากรรม สถาปัตยกรรม วรรณกรรม ดนตรีและนาฏศิลป์ ฯลฯ ที่พบเห็นได้ในชีวิตประจำวันทั่วไป และเรียกสั้นๆ อย่างเข้าใจตรงกันว่า ‘วิถีไทย’ (Thainess) ในขณะที่ประเทศ ต่างๆ ส่วนใหญ่ในโลก มีภาพที่สังกัดอยู่กับกลุ่มวัฒนธรรม เช่น กลุ่ม วัฒนธรรมตะวันตก กลุ่มอาหรับ กลุ่มจีน กลุ่มอินเดีย ฯลฯ หลายๆ ประเทศ มีวัฒนธรรมเดียวกัน หรือ คล้ายกัน อาจจะมีอยู่บ้างบางส่วนที่เป็นเอกลักษณ์ เฉพาะตัว แต่จะให้ชัดเจนในความรับรู้และเข้าใจจนเรียกได้ว่าเป็นวิถีคนชาตินั้น ชาตินี้อาจต้องใช้เวลาคิดอยู่นาน จากที่กล่าวมานี้ อาจไม่เกี่ยวกับระดับ ของการเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจ หรือความกินดีอยู่ดี แต่เรื่องนี้เกี่ยวข้อง กับความภาคภูมิใจและเกียรติภูมิที่เราคนไทยเองรับรู้สัมผัสได้ และที่สำคัญ ในกระแสโลกยุคนี้เราจะใช้ประโยชน์จากเรื่องนี้อย่างไร ที่จะทำให้คุณค่าและ แก่นแท้ของวิถีไทยถูกถ่ายทอดและส่งผ่านประสบการณ์ที่ดีและน่าประทับใจ ให้กับแขกผู้มาเยือน เอกลักษณ์และความงดงามสืบทอดต่อเนื่องได้อย่าง ยั่งยืน ในขณะที่ก่อให้เกิดประโยชน์ต่อการพัฒนาเศรษฐกิจของประเทศได้ ตามที่คาดหวัง


เป็นที่ทราบกันดีว่า ประเทศไทยเราได้ใช้ประโยชน์จากวิถีไทยนี้ มาอย่างยาวนานแล้ว ผ่านการสื่อสารเพื่อโฆษณาและประชาสัมพันธ์ ให้นักท่องเที่ยวเดินทางเข้ามาท่องเที่ยวชื่นชม สัมผัส ลองนึกถึงภาพ โปสเตอร์ของพระบรมมหาราชวังและโปสเตอร์ของสถาปัตยกรรม ไทยต่างๆ ที่มีความประณีตงดงาม ภาพของกลุ่มเรือแจวที่ขนสินค้าเข้ามาขายในตลาดน้ำดำเนินสะดวก ภาพสุภาพสตรีใส่ชุดไทยสวยงามพนมมือไหว้ หรือภาพของการรดน้ำดำหัวในเทศกาลมหาสงกรานต์ และภาพอื่นๆ อีกมากมาย ล้วนเสนอแง่มุมคุณค่าวิถีไทยให้แขกต่างบ้านต่างเมืองได้รับรู้ และคาดหวังให้มาร่วมชื่นชม เพื่อให้เกิดการพัฒนาเศรษฐกิจ จากการท่องเที่ยว จนกล่าวได้ว่าวัฒนธรรมเป็นปัจจัยสำคัญของการพัฒนา และส่งเสริมการท่องเที่ยวของประเทศ โดยที่ประเทศไทยเองก็มีทรัพยากรท่องเที่ยวที่มากมายหลากหลายครบทุกประเภททั้งธรรมชาติและวัฒนธรรม ที่ส่งเสริมเกื้อกูลภาพลักษณ์การท่องเที่ยวจนถือได้ว่าคุ้มค่าที่จะเดินทางมาท่องเที่ยว อย่างไรก็ตาม ในระยะที่ผ่านมาดูเหมือนว่ามีเพียง ‘ภาพ’ ของวิถีไทยที่เด่นๆ ถูกคัดสรรเพื่อเผยแพร่สู่การรับรู้ของนักท่องเที่ยว แต่เนื้อหาสาระคงยังไม่เพียงพอที่จะนำเสนอเรื่องราวความหมายให้นักท่องเที่ยวได้รับรู้และเข้าใจอย่างซาบซึ้งจน ‘วิถีไทย’ ขึ้นมาโดดเด่นอยู่กลางใจนักท่องเที่ยวและเป็นแรงดึงดูดที่สำคัญที่จะต้องเดินทาง มาเยือนเพื่อสัมผัสชื่นชม แต่ตรงกันข้ามการขาดเนื้อหาสาระที่ดีพอ ยังทำให้เกิดความคลาดเคลื่อนในความเข้าใจพร้อมๆ กับเกิดการนำเสนอ ที่ผิดเพี้ยนเพียงผลทางการค้าไม่ตรงกับคุณค่าแก่นแท้ของวิถีไทยในหลายกรณี โดยเฉพาะเรื่องนวดไทย และอาหารไทย เป็นประเด็นให้วิพากษ์วิจารณ์มาอย่างต่อเนื่อง


วิถีไทย หรือวิถีแบบไทยๆ ประเด็นที่ต้องสะสาง
ความโดดเด่นของวิถีไทย หลายอย่างเป็นที่ปรากฏในการรับรู้ของผู้คนในระดับโลก รวมทั้งถูกโหวตว่าเป็นที่ชื่นชอบของนักท่องเที่ยว ไม่ว่าจะเป็นอาหารไทย นวดไทย มวยไทย และเทศกาลงานประเพณีต่างๆ ที่หมุนเวียนเกิดขึ้นแต่ละช่วงฤดูกาล ในรอบปี สิ่งต่างๆ เหล่านี้เป็นสิ่งดึงดูดใจที่นักท่องเที่ยวรู้จักกันดี แต่ดูเหมือนว่าการเข้าถึงคุณค่าและเรื่องราวของนักท่องเที่ยว ยังไม่เพียงพอที่จะทำให้นักท่องเที่ยวได้เข้าใจและใช้เวลาอยู่กับคุณค่าวิถีไทยได้นานพอ ผนวกกับเรื่องมาตรฐานการให้บริการที่เกี่ยวข้องกับการท่องเที่ยวของประเทศอยู่ในขั้นติดลบ จึงเป็นเหตุให้หลายกรณีเป็นปัญหาภาพลักษณ์ของประเทศไทย ไม่ว่าจะเป็นโครงสร้างพื้นฐานเพื่อการเดินทาง ถนนหนทางขาดความสะดวกปลอดภัยที่ดีพอ ปัญหาการจราจรที่ติดขัด การเดินทางโดยรถไฟที่ล่าช้า และบริการล้าหลัง (บางช่วงเวลาก็เกิดเหตุน่ากลัวต่อความปลอดภัยในชีวิตและทรัพย์สิน) แหล่งท่องเที่ยวหลายแห่งเสื่อมโทรม ขาดการจัดการ นวดไทยก็ถูกแฝงไปด้วยเรื่องเพศ เมืองท่องเที่ยวสำคัญของประเทศก็อุดมไปด้วยแหล่งอบายมุข สถานเริงรมย์เติบโตไม่จำกัดและขาดการควบคุมที่ดีพอ ปัญหาสังคมพอกพูนเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ ทั้งยาเสพติด เพศพาณิชย์ การหลอกลวงเอารัดเอาเปรียบนักท่องเที่ยว การค้าขายบริการนักท่องเที่ยวด้วยรอยยิ้มเพชฌฆาต หลายคนมุ่งกอบโกยด้วยการหากำไรเกินควรจากคนต่างถิ่น อีกทั้งเรื่องปัญหาสุขอนามัย สารพัดเรื่องทั้งหลายนี้ ถูกเรียกว่าเป็นวิถีแบบไทยๆ ที่คอยบั่นทอนภาพลักษณ์คุณค่าของวิถีไทย เราจะส่งเสริมคุณค่าวิถีไทย ต้องไม่ลืม ที่จะจัดการปัญหาต่างๆ ทั้งหลายเหล่านี้ ในระดับที่เข้มข้นพอๆ กับการส่งเสริม มิเช่นนั้น Don’t Thai to me ก็ยังคงตามหลอกหลอน ให้เราต้องเจ็บปวดกันต่อไป

 

วิถีไทย วิถีแห่งเรื่องราว
ประเทศไทยเป็นประเทศที่มีรากเหง้า มีประวัติศาสตร์ความเป็นชาติมายาวนาน มีมรดกทางวัฒนธรรมที่น่าสนใจมากมายสืบทอดสะสมกันมาเป็นคุณค่าที่น่าภาคภูมิใจในปัจจุบัน หลายสิ่งหลายอย่างสะท้อนตัวตนเป็นสิ่งดึงดูดใจด้านการท่องเที่ยว (Tourist Attraction) บ้างก็เป็นความงดงามอันวิจิตรบรรจงของสถาปัตยกรรมไทย วัดวาอาราม อาคารประวัติศาสตร์ อุทยานประวัติศาสตร์หลายแห่งมีความสำคัญในขั้นเป็นมรดกโลก เรามีเมืองประวัติศาสตร์ที่มีเสน่ห์และมีเอกลักษณ์อย่างเชียงใหม่ แม่ฮ่องสอน เชียงราย น่าน อยุธยา เพชรบุรี และอีกหลายเมืองกระจายอยู่ตามภูมิภาคต่างๆ งานฝีมือช่างไทยอันประณีต ปรากฏงดงามให้เห็นอยู่ตามหลังคาโบสถ์และวิหารด้วยเทคนิคที่สืบทอดกันมาแต่โบราณ เรามีศิลปะทุกแขนงที่สะท้อนความเป็นไทย อย่างชัดเจน ทั้งดนตรีไทย นาฏศิลป์ไทย และการละเล่นต่างๆ เรามีสมุนไพรที่นำมาใช้ในการประกอบอาหารและรักษาโรค อาหารไทย รสชาติดีมีคุณค่าทางโภชนาการและเป็นที่รู้จักกันไปทั่วโลก เรามีมวยไทยที่เลื่องชื่อที่เป็นทั้งกีฬาและศิลปะการต่อสู้ เรามีวิถีชีวิต ผู้คนที่มีเสน่ห์ดึงดูดใจแตกต่างกันไปในแต่ละท้องถิ่น ทั้งในบรรยากาศของชุมชนเมืองและชนบท สิ่งต่างๆ เหล่านี้ พบเห็นได้โดยทั่วไปในสังคมไทย แต่หากลองวิเคราะห์ดูให้ดี สิ่งทั้งหลายล้วนมีเรื่องราวและแง่มุมที่ต้องการอธิบาย เพื่อ ให้เข้าใจในสิ่งที่เห็นและเป็นอยู่ และเพิ่มพูนความน่าสนใจในเรื่องนั้นๆ และแน่นอนว่าคุณค่าและแก่นแท้ก็มักจะถูกสอดแทรกอยู่ด้วยปัญหาและปะปนด้วยสิ่งแปลกปลอม ซึ่งต้องการการอธิบายด้วยเช่นกัน

 

วิถีไทย ลมหายใจที่ต้องดูแล
การนำเสนอคุณค่าวิถีไทยสู่สายตาและการรับรู้ของนักท่องเที่ยว คือการเผยแพร่เกียรติภูมิและความภาคภูมิใจของคนในชาติ ให้เขารู้สึกชื่นชมด้วยกับเรา และชื่นชมอย่างถูกต้อง เข้าใจในคุณค่าและความหมาย ด้วยเหตุผลสำคัญ 2 ประการ คือหนึ่งเพื่อป้องกันการแสดงออก หรือการกระทำใดๆ ของนักท่องเที่ยวที่อาจส่งผลกระทบต่อความรู้สึกของเจ้าบ้าน จากความไม่รู้ไม่เข้าใจ หรือเข้าใจผิดๆ เรื่องวิถีไทย สองเพื่อเพิ่มแรงดึงดูดความสนใจและสร้างความประทับใจจากเนื้อหาสาระ ที่ได้รับรวมทั้งเกิดการเสริมสร้างกิจกรรมใหม่ๆ จากเรื่องราวนั้นๆ ที่นักท่องเที่ยวอาจร่วมมีประสบการณ์ในการท่องเที่ยว และเรื่องนี้ ยังเกี่ยวโยงไปถึงการนำเสนอสิ่งที่เป็นคุณค่าของแท้ด้วย เกิดการอนุรักษ์และสืบทอดวิถีไทยอย่างถูกต้อง

วิถีไทยในบริบทของการท่องเที่ยว จึงมิใช่สินค้าที่ตั้งวางและเลือกบริโภคดังเช่นสินค้าท่องเที่ยวอื่นๆ ที่อาจรับรู้ชื่นชมเพียงกายภาพ ที่ปรากฏเพื่อความสำราญ หรรษา ผ่อนคลาย แต่วิถีไทยเป็นสิ่งที่แฝงความหมาย มีคุณค่าที่เกี่ยวโยงกับความรู้สึกนึกคิดของคนไทย การเรียบเรียงเนื้อหาสาระ (Content) และถ่ายทอดถึงนักท่องเที่ยวผ่านสื่อที่มีประสิทธิภาพจึงเป็นเรื่องราวที่สำคัญที่สุด

ช่องทางการสื่อสารในปัจจุบัน ดูจะเอื้ออำนวยในการเผยแพร่เรื่องราววิถีไทยได้ดีกว่าอดีต เพราะมีประสิทธิภาพในการเข้าถึงที่ดีกว่า มีลูกเล่นเพื่อการนำเสนอเนื้อหาสาระที่น่าสนใจกว่า โดยเฉพาะสื่ออินเทอร์เน็ตและสื่อสังคมออนไลน์รวมทั้งการอาศัยสื่อกระแสหลักเดิมเข้ามาเป็นตัวช่วย และต้องเผยแพร่ประชาสัมพันธ์ตั้งแต่ต้นทางเพื่อเป็นข้อมูลประกอบการตัดสินใจของนักท่องเที่ยว

การเชิดชูวิถีไทยให้เป็นสิ่งดึงดูดใจทางการท่องเที่ยวที่สำคัญจึงต้องทุ่มเทเรื่องเนื้อหาสาระที่จะกระตุ้นให้เกิดความอยากรู้ อยากเห็น อยากมีประสบการณ์ร่วมและมีความสุขที่จะช่วยแบ่งปันตามวิถีของคนยุคนี้ ผ่านช่องทางสื่อสารที่มีประสิทธิภาพ เรื่องนี้ต้องการผู้เชี่ยวชาญและสรรพกำลังจากทุกฝ่ายที่ต้องร่วมกันทุ่มเทอย่างเอาจริงเอาจัง การใช้โอกาสของงานเทศกาลประเพณีต่างๆ ที่เกิดขึ้นในช่วงเวลาจริง น่าจะเป็นอีกแนวทางหนึ่งที่เหมาะสมในการสอดแทรกเนื้อหาสาระที่ต้องการนำเสนออย่างได้ผล เป็นบรรยากาศที่มีความรู้สึกร่วมกัน ที่จะเผยแพร่และแลกเปลี่ยนเรียนรู้ ส่วนการจัดกิจกรรม (Event) แบบไม่มีที่มาที่ไป ขาดเนื้อหาสาระที่ดีพอก็น่าจะต้องทบทวน เพราะสิ้นเปลืองงบประมาณ ถ้าเพียงจะกระตุ้นการรับรู้ก็ดูจะไม่เกิด มรรคผลใด เพราะนักท่องเที่ยวส่วนใหญ่วางแผนเดินทางกันเป็นการล่วงหน้า จะมีความหมายก็เพียง Ribbon Marketing ที่นักท่องเที่ยวเองก็ไม่ต้องการอยากรู้ว่าใครจะมาตัดริบบิ้น

 


พรหมเมธ นาถมทอง
ผู้อำนวยการกองส่งเสริมการบริการท่องเที่ยว

TAT Review Magazine 1/2015
TAT Review Magazine 1/2015